با افزایش دما، پرندگان رفتار خود را تنظیم میکنند، و مصرف خوراک آنها کاهش مییابد. این تغییر دمایی کمک میکند تا دمای بدن پرنده افزایش پیدا نکند. زمانی که دمای محیط بیش از اندازه بالا رود، دمای بدن طیور به دمای کشنده میرسد. استرس گرمایی نتیجه تنظیم حرارت ناموفق در مرغ یا طیور است. زیرا میزان گرمای جذب یا تولید شده توسط بدن آنها بیشتر از دفع گرما است.
در واقع استرس گرمایی یا تنش گرمایی مرغ پاسخ پرنده به افزایش بیش از حد دمای محیط است. استرس گرمایی مرغ (HS) زمانی رخ میدهد که دمای مرکزی بدن مرغ به دلیل اتلاف حرارت، ضعیف شده و توان مقابله با گرما را به مرور زمان از دست میدهد.
در تنش گرمایی دما و رطوبت نقش مهمی دارد. به همین دلیل بسیار مهم است که دما و رطوبت در مرغداری اندازه گیری شود. یکی از زمانهای که طیور ممکن است درگیر تنش گرمایی شوند، در زمان حمل و نقل جوجه های یک روزه است. از شرایط بد حمل و نقل و یا زیاد ماندن در دستگاه انکوباتور ممکن است جوجه دچار تنش گرمایی شود.
دمای سالن در پرورش طیور
دمای تعادل (The thermoneutral zone) محدودهای از دمای محیط است که یک موجود زنده در آن دما میتواند در آسایش زندگی کند. این دما به سن و نژاد، رطوبت محیط، شرایط ساختمان و … بستگی دارد. در دمایی متعادل تولید گرما توسط بدن به حداقل میرسد.
دمای تعادل یا بهینه برای رفاه و عملکرد طیور – به اصطلاح منطقه حرارتی – بین 18 تا 22 درجه سانتیگراد است. هنگامی که پرندگان در این محدوده دمایی نگهداری میشوند، مجبور به صرف انرژی برای حفظ دمای بدن خود نیستند.
همچنین گرمای زیاد در مرغها مانند انسانها احساس ناراحتی و رفتار تحریکپذیر ایجاد میکند. این احساس استرس و ناراحتی منجر به رفتارهای پرخاشگرانه در پرنده شده که منجر به شروع عارضه کانیبالیسم در گله میشود.
رطوبت بالا مرغداری و تنش گرمایی جوجه
رطوبت بالا در مرغداری دفع گرما از طریق تنفس جوجهها را دشوار میکند و آنها را مستعد ابتلا به تنش گرمایی میکند. به عبارت دیگر، در دمای یکسان، جوجهها در محیطهای مرطوبتر بیشتر در معرض تنش گرمایی قرار میگیرند. چرا که محیطهای مرطوب، رطوبت هوا به حدی بالا است که تبخیر از سطح پوست و ریهها به طور موثر انجام نمیشود. این امر باعث میشود که جوجهها گرما را در بدن خود حبس کنند و دچار تنش گرمایی شوند.
انواع تنش گرمایی طیور و قابلیت انطباق با استرس گرمایی
این عدم تعادل انرژی تحت تاثیر عوامل محیطی مانند نور خورشید، تابش حرارتی، دمای هوا، رطوبت و تراکم نگهداری (تعداد حیوانات در واحد فضا) قرار دارد. همچنین عواملی مرتبط با خود حیوان مانند وزن بدن، نوع و توزیع پر، وضعیت کم آبی، میزان متابولیسم و مکانیسمهای تنظیم حرارت بدن بر این عدم تعادل اثر میگذارند.
هنگامی که دمای محیط از محدوده ایدهآل فراتر رود، حیوانات برای دفع گرمای اضافی، مکانیسمهای تنظیم حرارت خود را فعال میکنند. این مکانیسمها شامل تغییرات رفتاری، پاسخهای بیوشیمیایی و فیزیولوژیکی بدن میشوند.
استرس گرمایی به دو دسته حاد و مزمن تقسیم میشود.
تنش گرمایی حاد به افزایش ناگهانی و کوتاه مدت دمای محیط (در عرض چند ساعت) اشاره دارد. در حالی که در تنش گرمایی مزمن، دماهای بالا برای دورههای طولانیتر (چند روز) باقی میمانند. برخی مطالعات نشان میدهند، در برخی شرایط، طیور تا حدی میتوانند با استرس گرمایی حاد کنار بیایند. با این حال، در بلند مدت، مکانیسمهای جبرانی بدن برای حفظ سلامت و عملکرد کافی نیستند و پرنده دچار مشکل میشود.
علائم استرس گرمایی طیور چیست؟
با افزایش دما بیش از حد معمول، پرندگان برای حفظ تعادل دمای بدن، رفتار خود را تغییر میدهند. بدن پرنده با تبخیر آب از طریق مجاری تنفسی سعی میکند، خود را خنک کند. طیور با نفس نفس زدن و باز کردن بالهای خود تلاش میکنند تا دمای بدن خود را پایین بیاورند. همچنین مصرف آب پرنده افزایش مییابد.
اگر شرایط محیطی تغییر نکند و پرنده تسکین نیابد، علائم بدتر شده و حتی ممکن است کل گله تلف شود. به طور خلاصه، رفتارها و تغییراتی که در پرندگان در هنگام استرس گرمایی مشاهده میشود، عبارتند از:
- کاهش رفتارهای اجتماعی: پرندگان در گرما تمایل کمتری به تعامل با یکدیگر دارند.
کاهش ایستادن: مرغها در گرمای شدید بیشتر دراز میکشند یا مینشینند. - باز کردن بالها: پرندگان برای افزایش سطح تبخیر و دفع گرما، بالهای خود را از بدن دور میکنند.
بیحالی و کندی: پرندگان در گرما تمایل به فعالیت کمتری دارند و ممکن است بیحال و کسل به نظر برسند. - لرزش و گیجی: در موارد شدید استرس گرمایی، ممکن است پرندگان دچار لرزش و گیجی شوند.
- اسهال: یکی از دلایلاسهال آبکی مرغ گرمازدگی است. مدفوع پرندگان در گرما شل و آبکی میشود.
- کاهش اشتها: پرندگان در گرمای شدید تمایل کمتری به خوردن غذا دارند.
افزایش مصرف آب: پرندگان در گرما برای جبران آب از دست رفته، آب بیشتری مینوشند. - نفس نفس زدن: پرندگان در ابتدا به آرامی نفس نفس میزنند، اما در موارد شدید، تنفس آنها تند و سریع میشود.
- تیرگی رنگ پوست: به دلیل تغییر گردش خون در بدن، جوجهها ممکن است در گرما دچار تیرگی رنگ پوست شوند.
- تشنج: در موارد بسیار شدید استرس گرمایی، ممکن است پرندگان دچار تشنج شوند.
- مرگ و میر: در صورت عدم اقدام برای مقابله با استرس گرمایی، ممکن است تلفات زیادی در گله رخ دهد.
- دور شدن از یکدیگر: جوجهها برای خنک شدن، از یکدیگر فاصله میگیرند و به سمت مکانهای خنکتر یا سطوح خنک مانند دیوارها حرکت میکنند.
راهکارهای کنترل استرس گرمایی طیور:
درمان استرس گرمایی زمانی بیشترین موفقیت را خواهد داشت که در مراحل اولیه، یعنی زمانی که پرندگان هنوز آسیب جدی ندیدهاند، آغاز شود. هنگامی که دمای بدن جوجه مرغ به 46 درجه سانتیگراد افزایش مییابد، حتی با تلاشهای زیاد برای نجات جوجهها، احتمال مرگ آنها بالا میرود.
بهترین زمان برای درمان استرس گرمایی مرغ، در لحظات اولیه افزایش دمای بدن جوجه از ناحیه گرمای خنثی (محدوده دمایی که در آن جوجه ها قادر به رفتار طبیعی هستند) است. این درمان فوری با جلوگیری از تشدید شرایط، جان جوجهها را نجات خواهد داد. هنگامی که دمای بدن جوجهها از محدوده گرما خنثی فراتر میرود (46 درجه سانتیگراد)، آنها سعی میکنند با تغییر رفتار خود را خنک کنند. درمراحل اولیه استرس گرمایی جوجه مرغ مراحل زیر را انجام گیرد:
- استفاده از محلول الکترولیت و ویتامین: با مشورت دامپزشک و دوز مناسب از الکترولیت و ویتامین را به آب آشامیدنی جوجهها اضافه کنید.
- مهپاش ها: استفاده از مه پاش در سالن برای خنک کردن جوجه ها و مرغ ها
- تهویه هوای سالن: برای ایجاد جریان هوای بیشتر و پایین آوردن دمای سالن، فنهای بیشتر روشن شود
چگونه میتوان از تنش گرمایی در طیور جلوگیری کرد؟
هنگامی که مرغ برای زمانی طولی در معرض استرس گرمایی قرار میگیرد، دیگر هیچ یک از مکانیسمهای بدن او نمیتواند به آن کمک کند. از آنجای که دیگر دمای بدن پایین نمیآید، مرگ و میر در گله به دلیل بیماریهای قلبی-تنفسی، افزایش مییابد. بعضی عوامل مدیریتی از قبیل تهویه مناسب سالن، اعمال تاریکی در موقع استرس گرما، کاهش تراکم سالن و عادت دادن طیور به گرما و برخی عوامل محرومیت غذایی، اصلاح ترکیب جیره و حذف پروتئین اضافی جیره در تخفیف اثرات زیان آور استرس گرمایی موثر است.
نقش حیاتی تهویه در پیشگیری از تنش گرمایی مرغ و حفظ سلامت طیور
حفظ دمای مناسب در مرغداری برای سلامت و رفاه طیور ضروری است. در گرمای تابستان، تهویه نقش حیاتی در خنک نگه داشتن مرغها و جلوگیری از استرس گرمایی دارد. در بیشتر موارد، میتوان گرمای گله را با مدیریت جریان هوا به طور موثر کنترل کرد.
جابجایی هوا در سطح پرندگان کلید اصلی دفع گرمای تولیدی توسط آنها است. در صورت شدت گرما در فضای مرغداری اولویت اصلی باید روشن کردن و افزایش تهویه برای تخلیه گرما از بدن پرندگان باشد. چرا که اگر ظرفیت تهویه و جریان هوا در مرغداری با توجه به اندازه و تعداد پرندگان موجود نباشد، گله در معرض استرس گرمایی قرار میگیرد. بر همین اساس انتخاب سیستم تهویه مناسب بسته به منطقه جغرافیایی و فصول، محاسبه دقیق تعداد فن در مرغداری بسیار حائز اهمیت است.
تغذیه اصولی طیور در گرمای تابستان برای پیشگیری از تنش گرمایی طیور
تغذیه مناسب نقش کلیدی در حفظ سلامت و رفاه طیور در گرمای تابستان ایفا میکند. با اجرای برنامه تغذیهای مناسب و اتخاذ تدابیر لازم برای خنک نگه داشتن مرغداری، میتوان از بروز تنش گرمایی در طیور و عواقب منفی آن برای گله جلوگیری کرد.
زمانی که پرندگان غذا میخورند بنا به فعالیت متابولیسمی بدن آنها، گرما تولید میشود. پس بسیار مهم است که در ساعات اوج گرما، مثل ظهر از تغذیه آنها پرهیز کنیم. به همین دلیل بسیار مهم است تا برنامه غذادهی جوجهها طوری تنظیم شود که پرندگان در ساعت اوج گرما در روز گرمای بدن خود را دفع کرده باشند.
با توجه به اینکه مرغها اغلب در صبح گرسنهتر هستند و تمایل دارند تا سیر شوند، بهتر است برنامه غذادهی آنها همین زمان باشد. این موضوع کمک میکند تا مرغ تا قبل از ساعت اوج گرما در روز (معمولاً ظهر) غذای خود را دریافت کرده باشند. سپس با گذشت زمان و گذر از ساعتهای اوج گرما (که بسته به منطقه زندگی و فصول سال متفاوت است) دان بعدی را برای جوجهها شروع کنند.
همچنین، در طول شب که دمای هوا پایینتر است، زمان خوبی برای تغذیه طیور است. در طول شب برای دیدن ظروف غذا (Feeder) میتوان از نورپردازی مناسب استفاده کرد. این امر به پرندگان کمک میکند تا به راحتی غذای خود را پیدا کنند و از اتلاف وقت و انرژی آنها جلوگیری میشود.
مدیریت چالشهای تولید مربوط به استرس گرمایی در تولید طیور را میتوان با تنظیم برنامه تغذیه طیور کاهش داد. تغییرات عمده در رژیم غذایی در تابستان همیشه باید بر کاهش استرس اکسیداتیو، حفظ یکپارچگی بافتهای اپیتلیال در دستگاه گوارش و افزایش تحمل گرما متمرکز شود.
در فصول گرم میتوان از مواد خوراکی با محتوای پروتئینی و چربی کمتر استفاده کرد. این امر به کاهش تولید گرمای متابولیک در بدن پرندگان کمک میکند. همچنین، میتوان از خوراکهایی با سطوح بالایی از ویتامینها و مواد معدنی استفاده کرد که باعث تقویت سیستم ایمنی بدن پرندگان در برابر تنش گرمایی میگردد. تغییرات عمده تغذیهای که تولیدکنندگان و متخصصان تغذیه باید در طول ماههای گرم تابستان در نظر بگیرند شامل موارد زیر است:
- تغییر زمان دان دهی – در ساعات خنک
- استفاده از مواد معدنی
- تامین آب آشامیدنی تمیز
- استفاده از الکترولیتها در آب
- استفاده از ویتامینها
